معماری؛ فراتر از تسلی،برای صلح و زندگی

فاجعه در لحظه‌ای رخ می‌دهد؛ اما در همان لحظه تمام نمی‌شود. فاجعه در زندگی کسانی که با پیامدهای آن درگیر می‌شوند، ادامه می‌یابد. تداوم فاجعه در بستر زمان، آنچه پس از لحظۀ وقوع رقم می‌خورد و سرنوشت‌هایی که دگرگون می‌شود، همچنان همان فاجعه است. حملۀ ایالات متحده آمریکا به میناب و فاجعۀ شهادت مظلومانۀ دانش‌آموزان و گروهی از مردم و مجروح شدن تعدادی دیگر در مدرسه، زخم بزرگی است که برای همیشه در جان و روان داغ‌دیدگان می‌ماند. طراحی یادمان‌های مرتبط با جنگ، شهدا و آرامستان‌ها در زمرۀ پیچیده‌ترین و حساس‌ترین موضوعات طراحی و معماری به شمار می‌رود؛ با مسائلی فراتر از فرم و عملکرد مواجه است و مستقیماً با حافظۀ جمعی، سوگواری اجتماعی و تاب‌آوری عمومی پیوند می‌خورد. از این‌رو در نظر گرفتن سازوکار «مسابقۀ معماری» در چنین پروژه‌هایی و فراگیرکردن فرایند دریافت ایده‌ها و ایجاد حس مشارکت میان طراحان و هنرمندان ضرورتی حرفه‌ای و مسئولیتی اجتماعی است. «مسابقۀ بین‌المللی طراحی منظر و فضای یادمانی گلزار شهدای میناب» یکی از زنجیره اقداماتی است که برای پاسداشت یاد شهدای بی‌گناه این جنایت در حال انجام است و می‌کوشد حقیقت این رویداد، نام و یاد قربانیان، هولناکی فاجعه، جنایت مسببان آن و مسئولیت اخلاقی ما در برابر ایستادگی، زندگی، صلح و آینده به فراموشی سپرده نشود.

میناب، شهری در جنوب ایران، صبح روز نهم اسفندماه ۱۴۰۴ مثل هر روز دیگر، فرزندانش را به مدرسه فرستاد. اما کمی از ساعت ۱۱ گذشته، شهر ناگهان از تن هزارپارۀ کودکان‌اش سرخ شد؛ جنایتی تام، موشک‌باران مدرسه دخترانۀ شجرۀ طیبه و مدرسۀ پسرانۀ رهپویان خلیج فارس. ایالات متحدۀ آمریکا این فاجعه را با شلیک چندین موشک انجام می‌دهد. پس از شلیک اول، مدیران و معلمان، دانش‌آموزان را در بخش امن مدرسه جمع‌می‌کنند. موشک بعدی که موشکی دومرحله‌ای است، به همان محل امن، نمازخانۀ مدرسه، می‌خورد. موج حمله نیمی از ساختمان دو طبقۀ مدرسه را ویران می‌کند. ثانیه‌هایی بعد فغان از شهر بلند می‌شود؛ پیکرهای کودکان بی‌گناه زیر آوار است، پاره‌های بدن آنها در اطراف پراکنده شده است. کوله‌پشتی و کتاب و لوازم شخصی آنها، آلوده به خون و خاک در گوشه و کنار افتاده است. مردی فریاد می‌زند«وای خدا! قیامت رسیده، وای خدا این بچه کیه؟، وای! وای خدا...». همه در حال دویدن‌اند. ضجه‌های مادران در هوا می پیچد. زنی جوان روی تلی از خاک در ورودی مدرسه از حال می‌رود. عملیاتِ آواربرداری و نجات آغاز می‌شود. دل‌شوره در شهر می‌دود و تمام ایران مضطرب می‌ماند. مجروحان را به بیمارستان‌های دور و نزدیک می‌برند. نگرانی در جانِ خانواده‌ها جاخوش کرده است؛ «کو نشانی از بچه‌ام؟». آوارها کنار می‌رود؛ خواهری در کنار برادر، دانش‌آموزانی در آغوش معلم. زمان می‌گذرد. کیسه‌های مشکی زیپ‌دار دردانه‌هایِ میناب را در خود جای داده است. آشناترینِ شهروندان حالا پیکرهایِ ناشناس نام گرفته‌اند. هوا گرم است، سردخانه کوچک، ردیفی از کیسه‌های مشکی کنار هم. ماموریتِ یافتن نشانه‌ای از بچه‌ها، شانه‌هایِ نزدیکان داغدار را می‌فشرد. نخستین گزارش‌ها می‌گوید ۱۶۸ نفر در این فاجعه شهید شده‌اند. آنهایی که شناسایی شده‌اند، آماده بدرقه و خاک‌سپاری می‌شوند. تعدادی هم می‌مانند برای آزمایش و تشخیص. خاک‌سپاری شهیدان، تا چند روز بعد هم ادامه پیدا می‌کند، بعد از هر مرحله شناسایی و حتی تا چهار ماه بعد، بقایایی از پیکرها دفن می‌شوند.

برخی مکان‌ها با آنچه در آنها ساخته شده است، تعریف می‌شوند؛ برخی دیگر با آنچه بر سر آنها گذشته است؛ اما اندک مکان‌هایی در لحظه‌ای از تاریخ زاده می‌شوند، واقعه‌ مکان را از عدم به وجود می‌آورد. دهم اسفند ۱۴۰۴ قطعه زمینی در گوشۀ شمال‌شرقی آرامستان اصلی میناب، بهشت زهرا (س)، برای خاک‌سپاری شهدا انتخاب می‌شود. زمینی که دیگر خالی نیست، زمینی حامل سوگ، رنج و همدلی. مکانْ هویت، شخصیت، روایت و کارکردهای تازه‌ای می‌یابد. این مکان داستانی در خود دارد؛ نه تنها از آنچه در آن روز تلخ به خود دیده است، بلکه از ارزش‌هایی که پس از فاجعه پدید آمده است و از امکان‌های آینده‌اش. بنا بر آمار رسمی، در این فاجعه ۱۵۵ نفر به علاوۀ جنینی شش‌ماهه به شهادت رسیدند. پیکر پاک ۷۳ شهید در آنجا به خاک سپرده‌شد و سایر شهدا در آرامستان‌های دیگر شهرهای استان هرمزگان و خارج از استان به خاک سپرده شدند؛ اما برای تمام شهدا در همین قطعه مزاری نمادین در نظر گرفته شد. چهارماه بعد، دوباره همین مکان شاهد خاک‌سپاری ۶۲ قطعه از پیکرهای پاک ۳۵ شهید بود؛ رنج مدام خانواده‌ها. مزاری بزرگ‌تر در گوشه‌ای از این مکان، این پیکرهای پاره‌پاره را در آغوش می‌گیرد. برخی از مزارهای نمادین حالا قطعه‌ای از پیکر شهدا را در بر می‌گیرد. از پیکر پاک ماکان نصیری هیچ نشانی یافت نشد و مزاری نمادین هم به او اختصاص یافته است.